In zijn radiocolumns plaatst Pieter Derks actualiteiten in een absurdistische context. Zijn nieuwe theatervoorstelling is persoonlijker en doet verslag van zijn zoektocht naar een weg uit de (klimaat)crisis. Altijd zoekt hij daarbij naar een lichte toon die ruimte laat aan relativering. ‘Het mag geen morele preek worden waarbij ik zelf buiten schot blijf.’

Hoe kijk je naar de wereld?

‘Soms vind ik mezelf een cynische optimist en soms een hoopvolle pessimist, het zweeft er een beetje tussenin. Ik heb vaak het idee dat het niet zo ingewikkeld hoeft te zijn in het leven. Dat er een simpele basis is die je als check langs de wereld kunt houden. We hebben de neiging zaken onnodig complex te maken, waardoor we verandering moeilijker maken dan die is. Gaat het over het klimaat of biodiversiteit of dat soort grote problemen, dan ben ik optimistisch. Als we ergens met onze poten vanaf blijven, zie je dat het na een paar jaar eigenlijk weer hartstikke goed gaat.’

Het klimaat lijkt me bij uitstek een dossier waar we wél actie moeten ondernemen?

‘We hebben de neiging om met nog meer feiten en rapporten te laten zien hoe erg het allemaal is, hoeveel er misgaat, hoe weinig insecten en diersoorten er over zijn. Maar als feiten voldoende waren om mensen in beweging te krijgen, dan was de Club van Rome bijna vijftig jaar geleden al klaar geweest. Klaarblijkelijk is dat niet de manier die werkt.’

Doordat we te veel doen, maken we de natuur juist kapot?

‘Alles wat je goed wilt doen heeft ook een keerzijde, dat is het. Vaak wordt het dan ingekapseld in een systeem dat voorbijgaat aan de goede bedoelingen. Ik rijd bijvoorbeeld sinds kort in een elektrische auto. Als je ziet waar die batterijen vandaan komen, is dat niet echt milieuvriendelijk. Dat maakt het moeilijk om het überhaupt goed te doen.’

Zijn de thema´s waarover jij je druk maakt in de loop van de tijd veranderd?

‘Ik denk dat mijn voorstellingen met de jaren wat minder luchtig en vrijblijvend zijn geworden. Omdat ik het idee heb dat er meer op het spel staat. Dat is allemaal onbewust hoor, en het is ook niet zo dat ik daar elke dag mee bezig ben. Maar ik heb het idee dat de crisis waarin we zitten veel acuter is dan tien jaar geleden. Dat maakt het moeilijker om zomaar vrijblijvend grapjes te maken. Terwijl ontlading en lol hebben in het leven ook nodig zijn. Voorheen kon ik nog weleens een heel klein onderwerpje pakken, een papegaai in de dierentuin die een bezoeker op zijn kop schijt. Nu denk ik: wat schieten we daarmee op?’

Dat maakt je voorstellingen zwaarder?

‘Qua onderwerpen wel, maar in de toon zoek ik altijd lichtheid. Volgens mij is dat de kunst, juist in coronatijd waarin iedereen noodgedwongen in zijn eigen bubbel op Facebook zit en steeds meer overtuigd raakt van zijn eigen gelijk. De stelligheid waarmee we elkaar in de haren vliegen is groter geworden. Het is heel fijn om dat onderuit te halen, ook bij mezelf. Ik kan soms ontzettend boos zijn over iets, dan kan het lekker zijn om te realiseren dat de andere kant ook een punt heeft. Dat is de reden waarom ik cabaret ben gaan maken. Omdat ik lucht aan dingen wil geven.’

Je radiocolumns zijn vrij stellig, werkt de actualiteit ook door in je voorstellingen? 

‘Die beïnvloeden elkaar steeds minder. Een voorstelling loopt twee jaar, dus kies ik onderwerpen die wat langer meegaan. Dan nog zie je dat thema’s soms minder belangrijk worden naarmate het seizoen vordert. In de vorige voorstelling zat een grap over dividendbelasting, op een gegeven moment was ik te lang bezig om de grap te maken. Het zat niet meer in ieders gedachte.’

Blik eens twee jaar vooruit, gaan we de grote problemen aanpakken? 

‘Het is onvermijdelijk dat er iets moet veranderen. Laatst waren op één dag de huizenprijzen gestegen, gingen de gasprijzen omhoog, sloot als gevolg daarvan een aluminiumfabriek, was er een tekort aan bouwmaterialen en werd ook nog het Netflix-abonnement duurder. Alles ging dus mis. De vraag is alleen of er iets gaat gebeuren voordat het hele systeem in de soep is gelopen.’

Is dat waar je nieuwe voorstelling over gaat?

‘Hij gaat over het goede willen doen, over mijn persoonlijke zoektocht naar iets groots en hoopvols dat ons uit deze crisis haalt. Hoe lastig dat kan zijn. Ik heb het bijvoorbeeld over mijn streven om plantaardig te eten. Ik merkte dat ik daar heel radicaal van werd, ik kreeg een hekel aan alle mensen die melk en eieren bleven eten. Terwijl ik zelf pas vier jaar geen vlees meer eet en dus geen heilige ben. Hoe snel je in een soort denkvernauwing terechtkomt.’

Je werkt al vijftien jaar met een vaste regisseur, Jessica Borst. Wat is haar rol?

‘Ze is meer een spiegel, ze vraagt de hele tijd: is dit wat je wil vertellen? Zaken kunnen heel anders overkomen dan je ze hebt geschreven. Iets is misschien best grappig maar klopt niet met wie ik ben. Zo gooi ik uiteindelijk veel weg. Een stukje over vluchtelingen en asielzoekers en hoe we daarmee omgaan bleek te moralistisch, het paste niet in de rest van de voorstelling. Ik stond een preek te houden.’

Het is niet de bedoeling een moreel punt te maken? 

‘Als ik alleen maar mijn mening sta te geven, ben ik verkeerd bezig. Dat is heel plat en eendimensionaal, niet interessant voor het publiek. De kunst is te zoeken naar verhalen die je op verschillende manieren kunt inkleuren en van meerdere kanten kunt bekijken. Ik geloof dat je daarmee veel meer bereikt. Dat is ook waarom ik zelf naar het theater ga, om me onder te dompelen in een andere wereld, opgeschud te worden. Misschien vind ik daarna nog steeds hetzelfde, toch kan ik de wereld dan met andere ogen bekijken.’

Je kiest voor absurdisme, maar je toon is nooit bijtend.

‘Ik ben geen cabaretier die scheldend en tierend op het toneel staat. Zeker toen ik startte waren er mensen die zeiden: wat doe je op het podium als je niet met keiharde grappen komt? Maar dat is niet wie ik ben, ik ben uitgesproken en duidelijk, maar laat ruimte voor andere kanten. Met een harde toon haakt de helft van het publiek af. Het is leuker als ze blijven luisteren en er stiekem toch iets van meekrijgen.’

Je deed mee aan de klimaatmars en protesteerde tegen banken en verzekeraars die in dierenleed investeren. Waarom?

‘Elke week wind ik me op de radio op over dingen. Dan zou het toch heel raar zijn als ik nergens een standpunt over zou innemen? Een brief aan banken en pensioenfondsen zou ik niet herhalen in de Nieuws BV. Ik maak wel nieuwscolumns over banken en dierenwelzijn, maar zoek daarbij altijd naar context. Ik koppel bijvoorbeeld actualiteiten aan elkaar en toets of mijn mening wel consequent is. Het moet geen morele preek worden waarbij je zelf buiten schot blijft.’  

Wat is jouw advies aan wereldverbeteraars?

‘Je krijgt mensen mee door te laten zien hoe het anders kan: de verbeelding aan de macht, een wereld schetsen zoals die zou kunnen zijn, iets bouwen waar mensen bij willen horen en aan mee willen doen. Dat kan een slim product zijn, maar ook een mooi alternatief zoals cafés waar je koffie kunt kopen voor een anonieme dakloze die de koffie later kan ophalen. Het is slechts een van de voorbeelden van hoe je het mensen gemakkelijker kunt maken om te helpen.’ 

Gerelateerde artikelen: