De meeste mensen kennen Naturalis vooral als een publieksmuseum, maar het is veel meer dan dat. Kunt u uitleggen wat de betekenis is van Naturalis?

‘Wij zijn al tweehonderd jaar de rijkscollectie voor ‘natuurlijke historie’, zoals dat zo mooi heet. Zoals het Rijksmuseum schilderijen heeft, verzamelen wij biodiversiteit. Onze collectie bestaat uit 42 miljoen objecten. Botten van dino’s, maar ook heel veel insecten, plantensoorten, schimmels, zelfs de eerste, bekende tomaat in Europa van omstreeks 1540. Als je iets van die – al dan niet uitgestorven – soorten wilt weten, kun je ze bij ons bestuderen. Op die manier kunnen we terugkijken in de tijd en bijvoorbeeld zien wat de impact van klimaatverandering is geweest. We zijn dus in de eerste plaats een wetenschappelijk instituut en pas sinds 1997 ook een publieksmuseum.’

Wat is uw rol als wetenschappelijk directeur?

‘Bij Naturalis lopen meer dan honderd onderzoekers rond. Sommigen weten alles van de Amazone-bomen, anderen zijn expert op het gebied van platwormen of spinnen, weer anderen weten precies hoe ecosystemen in elkaar zitten. Als wetenschappelijk directeur faciliteer ik de onderzoekers en zetten we samen de lijnen uit: welke onderzoeken willen we doen, waar is onze kennis nodig, met welke partijen werken we samen en hoe krijgen we daar geld voor?’

Speelt maatschappelijke relevantie daarbij een rol?

‘Soms wel, soms niet. Fundamenteel onderzoek is heel belangrijk; je weet nooit waar een ontdekking toe leidt. Daarnaast kijken we steeds vaker hoe ons onderzoek kennis oplevert voor de maatschappij, vaak in samenwerking met andere partijen. Denk bijvoorbeeld aan de landbouw. Je kunt met gif en kunstmest een soort fastfood-landbouw bedrijven. Maar wil je overschakelen naar kringlooplandbouw – dus een systeem waar je niks ingooit en dat zichzelf in stand houdt – dan moet je kennis hebben van ecosystemen. Van insecten, wormen en bodemleven. Als je een plaag niet meer kan platspuiten, moet je weten welke sluipwesp of schimmel je kunt inzetten. Die kennis komt bij ons vandaan.’

Hoe ziet zo’n samenwerkingsproject eruit?

‘Ik ben met mijn onderzoeksgroep bijvoorbeeld betrokken bij een project in de Alblasserwaard. Daar bekijken we samen met de melkveehouders, de kaasfabriek, provincie en waterschap hoe we op een natuurinclusieve manier kunnen boeren. Iets soortgelijks doen we in de Bollenstreek. Als we de biodiversiteit willen beschermen, moet ons huidige landbouwsysteem op de schop. Dan moeten we af van gif en kunstmest en werken met oplossingen die de natuur ons aanreikt. En de boeren belonen voor de diensten die ze leveren, zoals natuurbehoud en waterbeheer. Aan dit soort maatschappelijke vraagstukken kan Naturalis met zijn kennis van soorten en ecosystemen bij uitstek een bijdrage leveren.’

Is dat ook de boodschap die u uitdraagt als hoogleraar Natuurlijk Kapitaal aan de Universiteit Leiden: dat we de natuur beter op waarde moeten schatten?

‘Zeker. Als je kijkt naar de bijdrage van de natuur aan onze drinkwaterzuivering, luchtzuivering, bodemvruchtbaarheid, voedselvoorziening, recreatie… Opgeteld is die waarde veel groter dan alle bruto nationaalproducten bij elkaar, iets dat mensen zich te weinig realiseren. Daarom is het handig om te laten zien: goed zorgen voor de natuur levert je geld op, zeker op de lange termijn. Neem bijvoorbeeld zeespiegelstijging en klimaatadaptatie: het wordt warmer en er komt meer water. Met dijken kun je daar echt niet tegenop bouwen. Maar als je ruimte geeft aan het water en aan de natuur, kun je goedkopere, duurzamere oplossingen ontwerpen. We moeten gaan bouwen met de natuur, building with nature, zoals dat in het Engels zo mooi heet. De natuur is ontzettend high tech en heeft oplossingen voor problemen die wij nog niet eens hebben bedacht.’

Wat is zo’n probleem waarvoor de natuur een pasklare oplossing heeft?

‘Bijvoorbeeld de droogte in Nederland. In feite hebben we geen droogteprobleem, maar een waterverdelingsprobleem. Traditioneel pompen we het water weg zodra er te veel regen valt. Maar nu we minder neerslag hebben, moeten we dat water opslaan en vasthouden. De natuur is daar heel goed in: opslaan als een spons en daarna langzaam afgeven. Maar dan moeten we wel onze waterhuishouding anders inrichten, anders dan we de afgelopen eeuwen hebben gedaan. Dat is een omslag in het denken die niet zomaar is gemaakt.’

Dan helpt het om aan zo’n natuuroplossing een prijskaartje te hangen. 

‘Precies. De natuur is beter in economie dan wijzelf, zeg ik wel eens. Maar je moet het wel inzichtelijk en meetbaar maken. Om die reden werken we ook samen met ASN Bank. ASN Bank wil met een groep van 25 financiële instellingen biodiversiteit een plekje geven binnen het financiële systeem. Je moet dan kunnen becijferen wat de impact is van biodiversiteitsverlies, welke risico’s kleven daaraan? Daar helpen we de bank bij.’

Het gaat hard met het biodiversiteitsverlies; de komende decennia sterven naar schatting 1 miljoen soorten uit. Hoe houdt u de moed erin?

‘Dat valt af en toe niet mee, eerlijk gezegd. Ik vrees dat ik het uitsterven van de ijsbeer nog ga meemaken. Of neem Madagaskar met al zijn unieke soorten. Met elk stuk bos dat daar wordt gekapt – en dat gaat heel hard – verdwijnen er soorten van aarde. Maar ook dichter bij huis: Nederland is wereldkampioen biodiversiteitsverlies, onze rode lijsten met bedreigde soorten zijn langer dan in alle landen om ons heen en de Europese natuurdoelstellingen halen we van geen kant. Ondertussen zie ik – behalve in Brussel – weinig politiek draagvlak om daar structureel iets aan te veranderen.’

‘Wil je overschakelen naar kringlooplandbouw, dan moet je kennis hebben van ecosystemen’

Wat is daarvoor nodig in uw ogen?

‘Dan kom ik terug op het punt dat ik eerder maakte: ons landbouwsysteem – let op: ik zeg niet ‘de boer’ – is de crux tot biodiversiteitsherstel. We moeten af van onze intensieve landbouw met zijn monoculturen, gifstoffen, kunstmest, stikstofoverschot en intensieve waterverbruik. We moeten overschakelen op kringlooplandbouw. Dat vraagt om een systeemverandering, een transitie. Dat gaat pijn doen, maar het moet wel gebeuren. Net zoals we hebben gezegd: we gaan van het gas af. We hebben zo’n stip aan de horizon nodig, zodat partijen kunnen investeren in alternatieven. Maar goed, vooralsnog zie ik het niet op grote schaal gebeuren.’

Een sombere boodschap.

‘Er zijn ook positieve ontwikkelingen hoor. Zo hebben we sinds 2018 het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, een initiatief van natuurorganisaties, boeren, wetenschappers, banken en bedrijven. Overal in het land haken initiatieven aan om de soortenrijkdom te stimuleren. En dan kan het soms hard gaan. Ik zie het in mijn eigen woonomgeving. Acht jaar geleden zijn we in de driehoek Leiden, Alphen aan den Rijn en Zoetermeer het project Groene Cirkel Bijenlandschap gestart om de groene, circulaire economie vorm te geven. Bijvoorbeeld door in dit gebied anders te maaien en anders de sloten te schonen. In drie jaar tijd is het aantal wildebijensoorten met 34 procent toegenomen. Dat is prachtig om te zien, en houdt mij ook op de rit.’

Naar boven 

Gerelateerde artikelen: